Yakup Kadri KaraosmanoÄŸlu (1889-1974) Pazartesi, Apr 2 2007

Türk, romancı ve yazar. Romanlarında Türk toplumunun Tanzimat’tan bu yana çeÅŸitli dönemlerdeki toplumsal gerçekliÄŸini sergilemiÅŸtir. 27 Mart 1889′da Kahire’de doÄŸdu. 13 Aralık 1974′te Ankara’da öldü. Ä°lköğrenimine ailesiyle birlikte gittiÄŸi Manisa’da baÅŸladı. 1903′te Ä°zmir Ä°dadisi’ne girdi. Babasının ölümünden sonra annesiyle yine Mısır’a döndü, öğrenimini Ä°skenderiye’deki bir Fransız okulunda tamamladı. 1908′de baÅŸladığı Ä°stanbul Hukuk Mektebi’ni bitirmedi. 1909′da arkadaşı Åžehabettin Süleyman aracılığıyla Fecr-i Âti topluluÄŸuna katıldı. 1916′da tedavi olmak için gittiÄŸi Ä°sviçre’de üç yıl kadar kaldı. Mütareke yıllarında Ä°kdam gazetesindeki yazılarıyla KurtuluÅŸ Savaşı’nı destekledi. 1921′de Ankara’ya çaÄŸrıldı ve bazı görevler verildi. 1923′te Mardin, 1931′de Manisa milletvekili oldu. Bir yandan da gazeteciliÄŸini ve roman yazarlığını sürdürdü. 1932′de Vedat Nedim Tör, Åževket Süreyya Aydemir, Burhan Asaf Belge ve Ä°smail Hüsrev Tökin ile birlikte Kadro dergisinin kurucuları arasında yer aldı. SavunduÄŸu bazı görüşler aşırı bulunduÄŸu için Kadro dergisinin 1934′te yayımına son vermek zorunda kalmasından sonra Tiran elçiliÄŸine atandı. Daha sonra 1935′te Prag, 1939′da La Haye, 1942′de Bern, 1949′da Tahran ve 1951′de yine Bern elçiliklerine getirildi. 27 Mayıs 1960′tan sonra Kurucu Meclis üyeliÄŸine seçildi. Siyasal yaÅŸamının son görevi 1961-1965 arasındaki Manisa milletvekilliÄŸi oldu. KaraosmanoÄŸlu yazarlığa Ãœmit, Servet-i Fünun, Resimli Kitap gibi dergilerde baÅŸladı. Fecr-i Âticiler’in “sanat ÅŸahsî ve muhteremdir” görüşünü paylaÅŸtığı ve “sanat için sanat” yaptığı bu ilk döneminde Nirvana adlı bir oyun, makaleler, denemeler, düzyazı ÅŸiirler ve öyküler yazdı. Balkan Savaşı ve I. Dünya Savaşı sırasında ülkenin durumu, sanat anlayışını deÄŸiÅŸtirmesine yol açtı. Türk toplumunun çeÅŸitli dönemlerdeki gerçekliÄŸini sergilemek istediÄŸi için bir ikisi dışında yapıtlarında belli tarihsel dönemleri ele aldı. Kiralık Konak I. Dünya Savaşı öncesinin, Hüküm Gecesi II. MeÅŸrutiyet’in, Sodom ve Gomore Mütareke döneminin, Yaban KurtuluÅŸ Savaşı yıllarının, Ankara Cumhuriyet’in ilk on yılının, Bir Sürgün II. Abdülhamid döneminin iÅŸlendiÄŸi romanlardır. Panorama 1923-1952 yıllarını kapsar. KaraosmanoÄŸlu 1920′lerden sonra iyimser bir devrimci görünümündeyken, sonra umutlarını yitirerek romancılığını devrimci yönde kullanmaktan vazgeçmiÅŸtir. 1955′ten sonra da anı kitaplarından baÅŸka bir ÅŸey yazmamıştır. Romanları arasında en önemli ve ünlüleri Nur Baba, Kiralık Konak ve Yaban’dır. Nur Baba, KaraosmanoÄŸlu’nun ilk romanıdır. 1922′de kitap olarak çıkmadan önce gazetede yayımlanmıştır. Ama yazılışı ondan sekiz dokuz yıl öncesine gider. O yıllar KaraosmanoÄŸlu’nun Eski Yunan ve Latin edebiyatıyla ilgilendiÄŸi ve Çamlıca’daki bir BektaÅŸi tekkesine devam ettiÄŸi dönemdir. Nur Baba’yı Euripides’in Bakkhalar’ından esinlenerek ve tekkedeki gözlemlerine dayanarak yazmıştır. Roman, tekkenin ÅŸeyhiyle, evli bir kadın arasındaki tutkulu bir aÅŸkın öyküsünü anlatır. İçki, müzik ve seviÅŸmeyle sabahlara deÄŸin süren ayinler, BektaÅŸi töreleri ve tekke yaÅŸamı kitapta büyük yer tutar. Bu ayinlerle Bakkhalar’in ayinleri arasında benzerlik bulan KaraosmanoÄŸlu, romanın kadın kahramanı Nigâr’da cinsel aÅŸktan mistik bir aÅŸka geçiÅŸi göstermek istemiÅŸtir. Ancak okur için romanın ilginç yönü BektaÅŸilik’e iliÅŸkin bilgiler olmuÅŸ ve bu yönü, yapıtın çok satılmasını saÄŸladığı gibi KaraosmanoÄŸlu’nun ününü de yaygınlaÅŸtırmıştır. Ancak KaraosmanoÄŸlu BektaÅŸilik’in sırlarını açıklamak ve üstelik BektaÅŸilik’i küçük düşürmekle suçlandığı için romanın ilk ve ikinci baskılarına yazdığı “izah”larla bu suçlamalara karşı kendini savunmak gereÄŸini duymuÅŸtur. Bireyci sanattan vazgeçtikten sonra yazdığı ilk roman olan Kiralık Konak’ta KaraosmanoÄŸlu, II. MeÅŸrutiyet yıllarında BatılılaÅŸma hareketinin yol açtığı deÄŸer kargaÅŸasını, geleneklerden ve eski yaÅŸam biçiminden ayrılışı ve kuÅŸaklar arasındaki kopukluÄŸu sergiler. Romanda yazar adına konuÅŸan Hakkı Celis, baÅŸlangıçta yurt sorunlarına karşı ilgisiz, âşık, içli bir ÅŸairken, sonradan bilinçlenerek deÄŸiÅŸir, bireyin deÄŸil, toplumun önemli olduÄŸunu anlar ve “milli ideal” denen bir sevdaya tutulur. Bu ideal geleceÄŸin Türkiye’si ve ulusudur. KaraosmanoÄŸlu romanın öbür kiÅŸilerini ve dolayısıyla toplumu, bu yeni bilince ulaÅŸmış Hakkı Celis’in gözleriyle deÄŸerlendirir ve yargılar. Ona göre geleceÄŸin Türkiye’sinde ne geçmiÅŸin Osmanlı’sının, ne Batı hayranlarının, ne de yurt sorunlarından habersiz, yalnızca sanata tapan bireyci aydınların yeri vardır. Romanın baÅŸ kiÅŸileri gerçi belli tiplere örnek olarak sunulmuÅŸlardır, ama KaraosmanoÄŸlu bunları çok yönlü bireyler olarak yaÅŸatmayı amaçlar. 1942′de CHP Roman ArmaÄŸanı’nda ikinciliÄŸi kazanmış olan Yaban, KaraosmanoÄŸlu’nun en baÅŸarılı romanı sayılır. Anadolu köylüsünün gerçeklerini dile getirdiÄŸi ve Türk aydını ile köylüsü arasındaki uçurumu gözler önüne serdiÄŸi için övülmüştür. Ancak bazı eleÅŸtirmenler de KaraosmanoÄŸlu’nu, köylüye tepeden bakmak ve onu hor görmekle suçlamışlardır. Kiralık Konak ile Sodom ve Gomore’de Osmanlı düşüncesini sürdürenlerle Batı hayranı alafranga sınıfın toplumdaki çürüyen organlar olarak nitelenmeleri gibi, Yaban’da da gerici Anadolu köylüsü yoz bir sınıf olarak sunulur. Yeni ulusu yaratmak görevi de vatanı kurtaracak olan aydınlara düşmektedir. Yaban hem Anadolu’yu ve köylüyü konu edinen ilk önemli roman olmasıyla hem de çirkin bir gerçekliÄŸi ÅŸiirsel bir üslupla dile getirmedeki baÅŸarısıyla Türk roman tarihinde saygın bir yere sahiptir. KaraosmanoÄŸlu toplumsal sorunlara belli bir siyasal açıdan eÄŸilmiÅŸ bir romancı olmakla birlikte, bu sorunlara yaklaşımını elden geldiÄŸince sanatsal bir düzeyde tutmaya çalışmıştır. Ona karşı yapılan eleÅŸtiriler daha çok romanlarının içeriÄŸine ve bazen de diline yönelik olmuÅŸtur. Ruhsal çözümlemede, karakter yaratmada ve ele aldığı dönemin toplumsal gerçekliÄŸini yansıtmadaki baÅŸarısı övgüyle karşılanmıştır. YAPITLAR (baÅŸlıca): Roman: Kiralık Konak, 1922; Nur Baba, 1922; Hüküm Gecesi, 1927; Sodom ve Gomore, 1928; Yaban, 1932; Ankara, 1934; Bir Sürgün, 1937; Panaroma, 2 cilt, 1953-1954; Hep O Åžarkı, 1956. Öykü: Bir Serencam, 1913; Rahmet, 1923; Milli SavaÅŸ Hikâyeleri, 1947. Anı: Zoraki Diplomat, 1955; Anamın Kitabı, 1957; Vatan Yolunda, 1958; Politikada 45 Yıl, 1968; Gençlik ve Edebiyat Hatıraları, 1969. ÇeÅŸitli: Bütün Eserleri (bibliyografya içerir), ilk 15 cilt, (ö.s.), A.Öskırımlı (yay.), 1977-1984