Adnan Menderes Cumartesi, Mar 31 2007

Adnan Menderes = Türkiye Başbakanı

DoÄŸum             1899  Aydın, Osmanlı Devleti

Ölüm    17 Eylül 1961  / Ä°mralı Adası, Türkiye

Görev süresi     22 Mayıs 1950 – 27 Mayıs 1960

Önce gelen       Åžemsettin Günaltay

Sonra gelen      Cemal Gürsel

Siyasi Parti       Cumhuriyet Halk Partisi  / Demokrat Parti

 

(tam adı: Ali ADNAN Ertekin MENDERES, 1899–1961), 1950–1960 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti baÅŸbakanlığı görevinde bulunmuÅŸtur.

1899′da, Aydınlı zengin bir çiftçinin oÄŸlu olarak doÄŸdu. Büyük babası Hacı Ali PaÅŸa Kırım Tatarlarından olup EskiÅŸehir çevresinden Tire taraflarına göç etmiÅŸtir. Ä°brahim Ethem Bey’le, Tevfikan Hanım’ın oÄŸludur.Kız kardeÅŸi Melike küçük yaÅŸta ölmüştür.Ä°zmir’in ünlü ailelerinden,Yemişçi başı Berin Hanım’la evlenmiÅŸ, ondan Yüksel,Mutlu,Aydın olmak üzere üç oÄŸlu olmuÅŸtur. Ä°lkokuldan sonra, Kızıl çullu Amerikan Koleji’nden mezun oldu. “1.Dünya Savaşı’nda yedek subay eÄŸitimi gördü. Fakat hastalandığı için cepheye gidemedi. Ankara Ãœniversitesi Hukuk Fakültesi’nden 1935 yılında mezun oldu. KurtuluÅŸ Savaşı’nda savaÅŸtı Ä°stiklal Madalyası aldı.

Aydın’da, 1930′da, kısa süreli “Serbest Cumhuriyet Fırkası”nın bir kolunu organize etti. Bu partinin kapatılmasından sonra Cumhuriyet Halk Partisi’ne (CHP) katıldı.(1931) 1945 yılında parti içi muhalefetten dolayı ihraç edildi.

7 Haziran 1946′da, Demokrat Parti’yi, yani Türkiye’deki ilk yasal muhalefet partisini kurdu. 1946 seçimlerinde Celal Bayar’dan sonra partideki ikinci önemli adam haline geldi.

14 Mayıs 1950 seçimlerinden sonra DP iktidara geldi, ve Menderes baÅŸbakan oldu. Ä°lk çok partili seçim olan 21 Temmuz 1946 tarihindeki seçimlerin aksine, Menderes hükümeti “açık oy gizli tasnif” yöntemi ile deÄŸil, “gizli oy açık tasnif” ile seçilmiÅŸtir. 10 yıllık baÅŸbakanlık döneminde Türk iç ve dış politikasında büyük deÄŸiÅŸimler meydana geldi. Tarım makineleÅŸtirildi; ulaşım, enerji, eÄŸitim, saÄŸlık, sigorta ve bankacılık ilerledi. Türkiye, ilerleme konseptini öğrendi. Aynı zamanda, bu dönemde Türkiye, Kore Savaşı’na asker yolladı; böylece NATO’ya giriÅŸin temelleri atılmış oldu.

Son Menderes hükümeti(23. hükümet) Kıbrıs konusunda imzaladıkları ortaklık anlaÅŸmasına garantörlük maddesini yerleÅŸtirerek Türk ordusunun 1974 yılında iki aÅŸamada gerçekleÅŸtirdiÄŸi Kıbrıs Barış Harekatı’nın hukuki zeminini hazırlamış , önemli ve yaÅŸamsal bir uluslararası baÅŸarıya imza atmıştır.Türkiye, 1959 yılında hazırlanan ve 1960’da Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluÅŸuyla uluslararası geçerlilik kazanan Garanti AnlaÅŸması’ndan doÄŸan haklarını kullanarak sözkonusu müdahaleyi gerçekleÅŸtirmiÅŸtir.Türkiye, Yunanistan ve Ä°ngiltere’ye garantörlük sıfatını veren ve Kıbrıs’ın bağımsızlığını tanıyan Garanti AnlaÅŸması’nın(Londra AnlaÅŸması,1959) 2. Maddesi şöyledir: “Yunanistan, Türkiye ve BirleÅŸik Krallık, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bu anlaÅŸmanın birinci maddesinde gösterilen yükümlülüklerini göz önüne alarak, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü, güvenliÄŸini ve aynı zamanda Anayasa’nın temel maddeleriyle kurulan düzenini tanırlar ve garanti ederler”

Yukarıdaki madde ile Garantörlük görevini üstlenen ülkelerin ise adada düzenin bozulması halinde adaya ortak veya tek baÅŸlarına müdahale edecebilecekleri 4. Maddenin son paragrafında belirtilmektedir. Sözkonusu madde şöyledir: “Ortak veya anlaÅŸarak hareket olası olmadığı takdirde garanti veren her üç devletten herbiri, bu anlaÅŸma ile kurulan düzeni tekrar kurmak amacı ile harekete geçmek hakkını saklı tutar.”[Derleyen : Fatma Demirel , www.abhaber.com] BaÅŸbakan Adnan Menderes antlaÅŸmayı , düşen uçağından saÄŸ kurtulması sonucu bakım ve tedavi için kaldırıldığı klinikte , Londra’da imzaladı. Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum cemaatleri de anlaÅŸmayı imzaladılar

 

 

Londra Anlaşması için Başabakan Adnan Menderes ve

refakatındakileri götüren THY’nın “Sev” uçağı

Londra Gatick havaalanı civarında düştü.

5 mürettebat ve 9 yolcu öldü. Kazada, Başbakan

Adnan Menderes hafif yaralarla kurtuldu - 1959

 

 

 

Menderes, geleneksel aile yaÅŸam tarzına daha toleranslıydı ve laiklik konusuna Atatürk ve partisinden daha “olumsuz” bakıyordu. Ä°nönü döneminden o güne kadar Türkçe okunması mecburi olan ezanın istenilen dilde okunabilmesini serbest bıraktı, ancak bundan sonra ezan hep arapça okundu. Batı yanlısı olmakla beraber önceki baÅŸbakanlara göre Müslüman ülkelerle de yakın iliÅŸkiler kuruyordu. Menderes, daha liberalve dışa baÄŸlı bir ekonomi görüşüne sahipti; yani daha fazla özel giriÅŸime izin verdi. Ekonomik giriÅŸimleri toplumun fakir kesimini (kısa vadede) mutlu etti, ama ülkede aşırı ithalata sebep oldu. Menderes, en çok eleÅŸtiriyi, dışa bağımlılık politikaları yüzünden almıştır. Atatürk zamanında milli servet namına kurulan uçak motoru, traktör ve basma fabrikaları Menderes döneminde uygulanan yanlış politikalar yüzünden kapatılmıştır.

Menderes, toplumun entellektüel kesimi ve (Atatürk devrimlerinin tehlikede olduÄŸunu düşünmekte olan) askeri kesim arasında popülerliÄŸini giderek yitirmeye baÅŸladı. Bu geliÅŸmeler politik yaÅŸamının sonunu hazırlayan faktörler oldu. Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Cemal Gürsel kendi kiÅŸisel vatanperver perspektiflerini bir gece once sohbet ettiÄŸi Milli Savunma Bakanı’na ve dolayısıyla hükümete sunduÄŸu icin erken emekliye sevkedilerek zorunlu izne gönderildi. Bu mektubunda, Adnan Menderes’e olan saygı ve desteÄŸini açık bir ÅŸekilde ‘CumhurbaÅŸkanlığına Sayın Adnan Menderes getirilmelidir. Bu muhterem zatı her ÅŸeye raÄŸmen milletin çoÄŸunluÄŸunun sevmekte olduÄŸuna kanim. Bu sevgiden istifade edilerek kırılanların gönülleri alınmalı ve millete yeniden güven telkin edilmelidir’ görüşleriyle ifade eden “Cemal AÄŸa”, Silahli Kuvvetlerin tüm kademelerine iletilen ve ordunun mutlaka siyasetten uzak kalmasini tavsiye eden ikinci bir veda mektubuna ragmen, 27 Mayıs 1960 gününde gerçekleÅŸtirilen, Gursel ile alakasi olmayan ve kendisinin ne planlayip nede katildigi, albay ve daha alt rutbelilerin yuruttugu askeri müdahalenin daveti üzerine kurdugu Milli Birlik Komitesi’nin BaÅŸkanlik görevini üstlendi ve devrim lideri olarak tanıtılarak kabul edildi. DP üyeleri çeÅŸitli suçlardan, askeri harekatin idarecilerinin istegi uzerine, Yassıada’da yargılandılar.

 

Prime Minister Adnan Menderes with people

Prime Minister Adnan Menderes at the airpor

 

 

 

 

 

 

 

Menderes’e isnad edilen suçlar arasında Ãœniversite yönetimine ve öğrencilerine fazla baskıcı politika uygulaması gibi konular vardı. Sonu baÅŸtan belli dava nihayetinde Anayasa’yı ihlal suçundan(146/1) Celal Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu idama mahkum edildiler. Celal Bayar’ın cezası yaÅŸ haddi nedeniyle müebbed hapse çevrildi. Devlet Baskani Cemal Gursel ve Ismet Inonu’nun, diger dunya liderleri ile birlikte Menderes ve diger kabine uyelerinin idam cezalarinin affi dilekleri, albaylar ve alt düzeyli subaylardan kurulu komite tarafindan reddedildi. Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961, Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961′de Ä°mralı Adası’nda idam edildi. 7 Kasim 1964’de, Celal Bayar’in hapis cezasi Cumhurbaskani Cemal Gürsel’in affi ile kaldirildi. Adnan Menderes’in mezarı ölümünden 29 sene sonra Ä°mralı’dan alınarak Ä°stanbul’daki bir anıtmezara taşındı (17 Eylül 1990).

-Kore’ye asker gönderdi ve batı dünyasının yanında yer aldı.Bu davranışı NATO’ya girmemize zemin hazırladı ve SSCB karşısında bir güç elde ettik.

-Nato’ya üye oldu.

-1958’de Amerika’ya Türkiye’de askeri üs kurma izni verdi.

 

 

 

Daha sonraları, Aydın’da bir üniversiteye (Adnan Menderes Ãœniversitesi) ve Ä°zmir’de uluslararası bir hava limanına (Adnan Menderes Hava Limanı) onun adı verilmiÅŸtir.

 

 

Adnan Menderes ile ilgili özlü sözler bulunur.

Son Mektubu == Adnan Menderes’in idam edilmeden önce yazdığı son mektubu; Sizlere dargın deÄŸilim. Sizin ve diÄŸer zevatın iplerinin hangi efendiler tarafından idare edildiÄŸini biliyorum. Onlara da dargın deÄŸilim. Kellemi onlara götürdüğünüzde deyiniz ki, Adnan Menderes hürriyet uÄŸruna koyduÄŸu başını 17 sene evvel almadığınız için sizlere müteÅŸekkirdir. Ä°dam edilmek için ortada hiçbir sebep yok. Ölüme kadar metanetle gittiÄŸimi, silahların gölgesinde yaÅŸayan kahraman efendilerinize acaba söyleyebilecek misiniz? Åžunu da söyleyeyim ki, milletçe kazanılacak hürriyet mücadelesinde sizi ve efendinizi yine de 1950’de olduÄŸu gibi kurtarabilirdim. Dirimden korkmayacaktınız. Ama ÅŸimdi milletle el ele vererek Adnan Menderes’in ölüsü ebediyete kadar sizi takip edecek ve bir gün sizi silip süpürecektir. Ama buna raÄŸmen duam [bu kelimenin üzeri çizilip merhametim yapılmıştır] sizlerle beraberdir