Farabî (874 – 950) Salı, Aug 15 2006

Felsefenin Müslümanlar arasında tanınmasında ve benimsenmesinde büyük görevler yapmış olan Türk filozoflarının ve siyasetbilimcilerinden Fârâbî’nin, fizik konusunda dikkatleri çeken en önemli çalışması, BoÅŸluk Ãœzerine adını verdiÄŸi makalesidir. Fârâbî’nin bu yapıtı incelendiÄŸinde, diÄŸer Aristotelesçiler gibi, boÅŸluÄŸu kabul etmediÄŸi anlaşılmaktadır.


Fârâbî’ye göre, eÄŸer bir tas, içi su dolu olan bir kaba, aÄŸzı aÅŸağıya gelecek biçimde batırılacak olursa, tasın içine hiç su girmediÄŸi görülür; çünkü hava bir cisimdir ve kabın tamamını doldurduÄŸundan suyun içeri girmesini engellemektedir. Buna karşılık eÄŸer, bir ÅŸiÅŸe aÄŸzından bir miktar hava emildikten sonra suya batırılacak olursa, suyun ÅŸiÅŸenin içinde yükseldiÄŸi görülür. Öyleyse doÄŸada boÅŸluk yoktur.



Ancak, Fârâbî’ye göre ikinci deneyde, suyun ÅŸiÅŸe içerisinde yukarıya doÄŸru yükselmesini Aristoteles fiziÄŸi ile açıklamak olanaklı deÄŸildir. Çünkü Aristoteles suyun hareketinin doÄŸal yerine doÄŸru, yani aÅŸağıya doÄŸru olması gerektiÄŸini söylemiÅŸtir. BoÅŸluk da olanaksız olduÄŸuna göre, bu olgu nasıl açıklanacaktır? Bu durumda Aristoteles fiziÄŸinin yetersizliÄŸine dikkat çeken Fârâbî, hem boÅŸluÄŸun varlığını kabul etmeyen ve hem de bu olguyu açıklayabilen yeni bir varsayım oluÅŸturmaya çalışmıştır. Bunun için iki ilke kabul eder:

1. Hava esnektir ve bulunduğu mekanın tamamını doldurur; yani bir kapta bulunan havanın yarısını tahliye edersek, geriye kalan hava yine kabın her tarafını dolduracaktır. Bunun için kapta hiç bir zaman boşluk oluşmaz.
2. Hava ve su arasında bir komşuluk ilişkisi vardır ve nerede hava biterse orada su başlar.



Fârâbî, işte bu iki ilkenin ışığı altında, suyun şişenin içinde yükselmesinin, boşluğu doldurmak istemesi nedeniyle değil, kap içindeki havanın doğal hacmine dönmesi sırasında, hava ile su arasındaki komşuluk ilişkisi yüzünden, suyu da beraberinde götürmesi nedeniyle oluştuğunu bildirmektedir.

Yapmış olduÄŸu bu açıklama ile Fârâbî, Aristoteles fiziÄŸini eleÅŸtirerek düzeltmeye çalışmıştır. Ancak açıklama yetersizdir; çünkü havanın neden doÄŸal hacmine döndüğü konusunda suskun kalmıştır. Bununla birlikte, Fârâbî’nin bu açıklaması, sonradan Batı’da Roger Bacon tarafından doÄŸadaki bütün nesneler birbirinin devamıdır ve doÄŸa boÅŸluktan sakınır biçimine dönüştürülerek genelleÅŸtirilecektir.